اویل پمپ گیربکس اتوماتیک یکی از مهمترین اجزای سیستم هیدرولیکی است که وظیفه گردش روغن و تامین فشار مورد نیاز برای عملکرد صحیح کلاچ‌ها، شیرهای هیدرولیکی و سایر قطعات داخلی را بر عهده دارد. کاهش عملکرد یا خرابی این پمپ می‌تواند به دلایلی مانند کمبود روغن، آلودگی و افت کیفیت آن یا فرسودگی قطعات داخلی ایجاد شود.
افت فشار روغن، لغزش دنده، تاخیر در درگیری و ایجاد صداهای غیرعادی از جمله نشانه‌هایی هستند که می‌توانند با مشکل در اویل پمپ مرتبط باشند. ادامه رانندگی با گیربکس در چنین شرایطی ممکن است باعث افزایش اصطکاک و آسیب به سایر اجزای داخلی شود. بنابراین تشخیص سریع علت خرابی و تعمیر اصولی اویل پمپ، نقش مهمی در حفظ عملکرد گیربکس و جلوگیری از هزینه‌های بیشتر دارد. در این مقاله به بررسی علائم خرابی اویل پمپ و روش‌های تعمیر آن می‌پردازیم.
فهرست مطالب
وظیفه اویل پمپ در گیربکس اتوماتیک
از دیدگاه یک مکانیک، پمپ روغن قلب تپنده سیستم انتقال قدرت هیدرولیکی است. گیربکس اتوماتیک بدون فشار مداوم، یکپارچه و کنترل شده روغن مجموعه‌ای بی‌حرکت از چرخ‌دنده‌ها و صفحات فلزی خواهد بود؛ زیرا هر تعویض دنده، خنک کاری و روانکاری قطعات در گرو فشار هیدرولیکی تولید شده توسط این قطعه است.
اویل پمپ معمولا در قسمت جلویی گیربکس نصب می‌شود و نیروی محرکه دورانی خود را از چرخش توربین و فلایویل موتور دریافت می‌کند. با روشن شدن پیشرانه، روتور یا چرخ‌دنده‌های پمپ به گردش درآمده و روغن هیدرولیک را از کارتل مکش کرده و با فشار معین به کانال‌های هیدرولیکی تزریق می‌کنند.
تامین فشار هیدرولیک برای درگیر کردن کلاچ‌ها و ترمزها
تعویض دنده‌ها در گیربکس‌های اتوماتیک از طریق درگیر شدن پیستون‌ها، پک کلاچ‌های چند صفحه‌ای و باندهای ترمز انجام می‌شود. اویل پمپ فشار خط موردنیاز را تامین می‌کند تا سوپاپ‌های ساعت گیربکس بتوانند صفحات را بدون لغزش و با قدرت کامل به یکدیگر قفل کنند.
به گردش درآوردن روغن در مدار خنک کننده
اصطکاک مداوم میان صفحات کلاچ و عملکرد پره‌های توربین حرارت بالایی تولید می‌کند. پمپ روغن، مایع هیدرولیک داغ را به سمت رادیاتور/خنک کن گیربکس (Oil Cooler) هدایت کرده و پس از افت دما، آن را دوباره به مدار بازمی‌گرداند تا از تبخیر، سوختن روغن و آسیب به اورینگ‌ها جلوگیری شود.
روانکاری مداوم
مجموعه چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای، بوش‌ها، شفت‌ها و بلبرینگ‌ها تحت بار شدید مکانیکی قرار دارند. روغن فشرده شده توسط پمپ روغن، یک لایه نازک روغنی پایداری بین سطوح فلزی ایجاد کرده و اصطکاک را به حداقل می‌رساند.
تغذیه تورک کانورتر و فعال‌سازی کلاچ قفل کنند
توربین برای انتقال گشتاور پیوسته نیازمند جریان مداوم روغن پرفشار است. همچنین فعال‌سازی کلاچ لاک‌آپ توربین با فرمانی که فشار روغن پمپ اعمال می‌کند محقق می‌شود.
تفاوت کارکرد اویل پمپ در انواع گیربکس‌ها
اگر چه وظیفه اویل پمپ در تمام سیستم‌های انتقال قدرت، به گردش درآوردن سیال و ایجاد فشار هیدرولیکی است، اما مکانیزم عملکرد، میزان فشار کاری و طراحی آن بر اساس نوع گیربکس به طور چشمگیری تفاوت دارد. شناخت این تفاوت‌ها نه تنها دلیل بروز رفتارهای متناقض در زمان خرابی پمپ را روشن می‌کند، بلکه رویکرد تعمیر و نگهداری تخصصی هر گیربکس را نیز به کلی متمایز می‌کند:
گیربکس خورشیدی (AT معمولی)
پمپ روغن، فشار هیدرولیک استاندارد را برای ساعت گیربکس و پیستون‌های تعویض دنده فراهم می‌کند.
گیربکس متغیر پیوسته (CVT)
روغن پمپ وظیفه‌ای به مراتب سنگین‌تر دارد؛ پمپ باید فشارهای بسیار بالایی ایجاد کند تا پولی‌های مخروطی ورودی و خروجی بتوانند تسمه فولادی را بدون کوچک‌ترین لغزش فشرده و ضریب دنده را تغییر دهند.
گیربکس دوکلاچه تر (Wet DCT)
مدار پمپ علاوه بر راه‌اندازی مکاترونیک و سلکتور دنده‌ها، جریان روغن پرفشاری را مداوم روی صفحات دابل‌کلاچ می‌پاشد تا خنک کاری فعال انجام گیرد.
مهمترین علائم خرابی اویل پمپ گیربکس اتوماتیک
خرابی یا فرسایش پمپ روغن به دلیل نقش حیاتی آن در چرخش و تنظیم فشار روغن هیدرولیک، نشانه‌های مشخصی ایجاد می‌کند. در صورتی که هر یک از علائم زیر را در عملکرد خودرو مشاهده کردید، عیب یابی فوری سیستم هیدرولیک گیربکس ضروری است:
زوزه کشیدن با افزایش دور موتور
یکی از رایجترین نشانه‌های آسیب‌دیدگی این پمپ، شنیده شدن صدای زوزه، سوت ممتد و یا ناله مکانیکی از بخش جلوی گیربکس است. این صدا معمولا در حالت خلاص (N یا P) و به ویژه با فشردن پدال گاز و بالا رفتن دور موتور تشدید می‌شود. علت اصلی آن ورود هوا به سیستم، گرفتگی فیلتر روغن و سایش چرخ‌دنده‌ها و روتور داخلی پمپ بر اثر روانکاری ناکافی است.
تاخیر در درگیر شدن دنده و تعویض دنده‌های کند
برای آن که گیربکس از حالت خلاص یا پارک در وضعیت حرکت (D یا R) قرار گیرد، اویل پمپ باید بلافاصله فشار هیدرولیک مورد نیاز را پشت پیستون‌های کلاچ بفرستد. در صورت فرسودگی پمپ یا گشاد شدن بوش‌ها، ایجاد این فشار با تاخیر مواجه می‌شود. این مشکل باعث می‌شود بعد از تغییر وضعیت دسته دنده، خودرو با چند ثانیه مکث یا با ضربه درگیر شود و روند تعویض دنده‌ها در حین حرکت بسیار کند و سنگین پیش برود.
لغزش دنده‌ها و گاز هرز خوردن خودرو
هنگامی که پمپ توانایی حفظ فشار پیوسته خط روغن را از دست بدهد، صفحات کلاچ هیدرولیکی با نیروی کافی به هم فشرده نمی‌شوند. در نتیجه، با فشار دادن پدال گاز، دور موتور بالا می‌رود اما شتاب‌گیری متناسبی ایجاد نمی‌شود. لغزش مکرر دنده‌ها به دلیل افت فشار پمپ، حرارت صفحات را افزایش داده و در مدت کوتاهی صفحات فیبری را می‌سوزاند.
داغ شدن بیش از حد روغن گیربکس و بوی سوختگی
پمپ روغن علاوه بر کلاچ‌ها، وظیفه به گردش درآوردن پیوسته مایع هیدرولیک به سمت رادیاتور و سیستم خنک کننده را بر عهده دارد. کاهش راندمان یا افت دبی جریان پمپ مانع از خنک کاری مناسب گیربکس شده و دمای روغن را به شدت بالا می‌برد. داغ شدن گیربکس، باعث اکسیداسیون سریع روغن، احساس بوی سوختگی شدید و تیرگی رنگ روغن هیدرولیک می‌شود.
روشن شدن چراغ خطای گیربکس و ورود به حالت اضطراری
سنسورهای فشار روغن متصل به کامپیوتر گیربکس به صورت لحظه‌ای افت فشار هیدرولیک را ثبت می‌کنند. در صورت تشخیص افت فشار بحرانی ناشی از نقص پمپ، چراغ چک، علامت خورشیدی گیربکس یا اخطار چک در پشت آمپر روشن می‌شود. برای جلوگیری از تخریب کامل دنده‌ها، گیربکس در حالت اضطراری قرار می‌گیرد تا خودرو با سرعت محدود تنها تا نزدیکترین تعمیرگاه حرکت کند.
روغن ریزی و نشتی
در بخش گلویی اویل پمپ، بوش و کاسه نمد شفت ورودی قرار دارند که از خروج روغن به داخل پوسته کلاچ جلوگیری می‌کنند. لقی شفت توربین، حرارت بیش از حد یا فرسودگی بوش پمپ باعث خراب شدن کاسه نمد و نشتی شدید روغن هیدرولیک از حدفاصل موتور و گیربکس می‌شود. این نشتی نه تنها باعث افت سطح مایع گیربکس و تشدید خرابی پمپ می‌گردد، بلکه ریسک آسیب به صفحات و توربین را بیشتر می‌کند.
علت خرابی اویل پمپ گیربکس
اویل پمپ قطعه‌ای مکانیکی با تلرانس‌های دقیق است. بنابراین کوچک‌ترین ناهماهنگی فیزیکی، آلودگی و حتی افت کیفیت روانکاری می‌تواند منجر به سایش شدید و از کار افتادن آن شود. مهمترین عواملی که باعث خرابی زود هنگام پمپ روغن گیربکس اتوماتیک می‌شوند عبارت‌اند از:
کثیفی، افت کیفیت روغن و گرفتگی فیلتر گیربکس
روغن هیدرولیک گیربکس با گذشت زمان و تحت حرارت مداوم، خواص روانکاری و ویسکوزیته استاندارد خود را از دست می‌دهد. روغن کار کرده و اکسید شده نمی‌تواند فیلم محافظ پایداری روی روتور و چرخ‌دنده‌های اویل پمپ ایجاد کند. با کثیف شدن روغن، فیلتر گیربکس دچار گرفتگی می‌شود. در این شرایط، پمپ با پدیده مکش همراه با هوا و افت فشار روبه‌رو شده و چرخش خشک قطعات به سرعت دیواره‌ها و چرخ‌دنده‌های پمپ را می‌ساید.
نصب ناصحیح تورک کانورتر
یکی از شایع‌ترین خطاهای تعمیرگاهی، جا نرفتن کامل زبانه یا خارهای توربین در داخل درایور اویل پمپ هنگام بستن گیربکس روی موتور است. در صورتی که توربین به درستی در ۳ پله خود جا نگیرد، با سفت کردن پیچ‌های اتصال، فشار محوری سنگینی به پمپ روغن وارد می‌شود. این فشار بلافاصله باعث کج شدن شفت، شکستن پره‌ها یا گشاد شدن و چرخش بوش برنجی گلویی پمپ شده و در دقایق اولیه استارت منجر به قفل شدن یا روغن ریزی شدید می‌گردد.
فرسودگی سوپاپ تنظیم فشار
سوپاپ فشار شکن یا رگلاتور وظیفه دارد با تخلیه روغن اضافی، فشار خروجی پمپ را در محدوده مجاز و ایمن نگه دارد. حرکت مداوم این پیستون در سیلندر پمپ، به مرور زمان باعث فرسایش سوپاپ می‌شود. گیر کردن این سوپاپ در حالت باز موجب افت شدید فشار هیدرولیک و گاز هرز خوردن گیربکس می‌شود. در حالی که گیر کردن آن در حالت بسته، با افزایش بیش از حد فشار، کاسه نمدها و حتی پوسته این پمپ را تخریب می‌کند.
مراحل تعمیر اویل پمپ
این یکی از پرتکرارترین سوالات رانندگان است؛ تصمیم گیری درباره تعمیر یا تعویض بر اساس میزان آسیب دیواره‌ها و شفت گرفته می‌شود. در صورتی که دیواره داخلی هوزینگ پمپ خط و خش‌های عمیق نداشته باشد هنوز می‌توان با تعمیرات با کمترین هزینه بازدهی پمپ را بازگرداند.
در صورتی که پمپ قابلیت بازسازی داشته باشد، مراحل نوسازی شامل تعویض قطعات مصرفی زیر با ابزار دقیق و پرس هیدرولیک است. اما در مواردی که پوسته تاب برداشته یا ترک خورده، نیاز به تعویض کامل مجموعه پمپ است. همچنین مشاهده شیارهای عمیق ناشی از ورود براده‌های فلزی یکی از مهمترین محدودیت‌ها در بازسازی پمپ روغن است.
در ادامه، مراحل استاندارد این فرایند را مرور می‌کنیم:
گام1) اندازه گیری فشار روغن
پیش از هرگونه عملی برای باز کردن گیربکس، مطمئنترین راه برای ارزیابی سلامت اویل پمپ، اندازه‌گیری فشار خط روغن با فشارسنج هیدرولیکی است. فشار روغن در حالت درجا و در دور موتور بالا زیر بار در موقعیت‌های مختلف اندازه گیری می‌شود. اگر فشار روغن کمتر از حد استاندارد اعلام شده در دفترچه راهنمای فنی باشد، نشانه فرسایش پره‌ها، نشت داخلی در بوش پمپ یا گرفتگی مکش است.
گام ۲) بررسی با دیاگ
- دستگاه دیاگ تخصصی کدهای خطای ثبت شده در حافظه کامپیوتر کنترل گیربکس را استخراج می‌کند. رایجترین خطاهایی که به اختلال در پمپ روغن مرتبط هستند، عبارت‌اند از:
- کد P0868: افت شدید فشار هیدرولیک
- کد P0730 و P0736: عدم انطباق دور ورودی و خروجی
- کد P0942 : خطای واحد تولید فشار هیدرولیک ناشی از نقص مکانیکی یا گیر کردن پمپ
گام ۳) باز کردن پمپ روغن گیربکس اتوماتیک
تعمیر اویل پمپ با استفاده از ابزارهای اندازه‌گیری دقیق انجام می‌شود. در مراکز تخصصی گیربکس، فرایند تعمیر پمپ روغن طی ۸ مرحله زیر انجام می‌شود:
- ابتدا روغن گیربکس به همراه کارتل و فیلتر باز و تخلیه می‌شود.
- پیچ‌های دور هوزینگ پمپ باز شده و مجموعه پمپ با ابزار، بدون ضربه زدن به لبه‌های آلومینیومی، از محفظه جلوی گیربکس جدا می‌گردد.
- پیچ‌های اتصال بدنه پمپ، استاتور و بدنه روتور باز می‌شوند.
- تمام قطعات با حلال‌های مخصوص شسته می‌شوند تا هرگونه براده فلزی، جرم روغن سوخته و رسوبات کلاچ‌ها زدوده شوند.
- با استفاده از فیلر و خط‌کش دقیق، فاصله میان چرخ‌دنده‌ها با دیواره محفظه و کاور بالایی اندازه‌گیری می‌شود.
- در این مرحله تعویض قطعات مصرفی و اصلاح سطوح انجام می‌شود.
- پیش از بستن قطعات، کلیه چرخ‌دنده‌ها، روتور و سوپاپ‌ها با روغن هیدرولیک استاندارد آغشته می‌شوند تا در استارت اول خشک کار نکنند.
- مرکز پمپ با ابزار تراز می‌شود تا از عدم تقارن چرخ‌دنده‌ها جلوگیری به عمل آید.
راهنمای نگهداری از پمپ روغن گیربکس اتوماتیک
پمپ روغن قطعه‌ای است که طول عمر آن به صورت مستقیم به کیفیت روغن، دمای کاری گیربکس و سبک رانندگی بستگی دارد. انجام منظم سرویس های دوره ای گیربکس اتوماتیک، نقش بسزایی در افت فشار هیدرولیک، سایش روتور و تحمیل هزینه‌های سنگین تعمیر گیربکس خواهد شد.
تعویض روغن و فیلتر گیربکس
با گذشت زمان، روغن گیربکس خاصیت روانکاری و پایداری حرارتی خود را از دست می‌دهد. توصیه می‌شود روغن گیربکس را بسته به نوع خودرو و شرایط رانندگی، هر ۴۰,۰۰۰ تا ۵۰,۰۰۰ کیلومتر یا هر ۲ تا ۳ سال تعویض نمایید. همچنین گرفتگی فیلتر به اویل پمپ فشار آورده و پمپ را وارد حالت کاویتاسیون می‌کند.
پایش سطح روغن هیدرولیک
افت سطح روغن مانع از رسیدن مایع روانکار به بوش و چرخ‌دنده‌های پمپ شده و باعث زوزه کشیدن و داغ شدن شدید اویل پمپ می‌شود. هرگونه لکه یا چرب شدگی زیر محفظه اتصال موتور و گیربکس یک نشانه از نشتی است.
مراقبت از سیستم خنک کننده گیربکس
داغ شدن بیش از حد روغن گیربکس ویسکوزیته مایع را از بین برده و باعث آسیب حرارتی به بوش‌ها، اورینگ‌ها و سوپاپ فشارشکن پمپ می‌شود. از عملکرد صحیح ترموستات، فن رادیاتور و تمیز بودن لوله‌های رادیاتور گیربکس اطمینان حاصل کنید.
پرهیز از رفتارهای مخرب هنگام رانندگی
تا زمان توقف کامل خودرو، وضعیت دنده را بین حالت‌های درایو (D) و دنده‌عقب (R) جابه‌جا نکنید تا ضربه و شوک هیدرولیکی به مدار پمپ وارد نشود. همچنین از لانچ‌های ناگهانی و بکسل کردن بارهای غیرمجاز حرارت گیربکس را به سرعت افزایش داده و فشار کاری پمپ را به مرز بحرانی می‌رساند. اگر خودرو متوقف شد، به هیچ عنوان آن را با سیم بکسل نکشید. زیرا در حالت خاموش بودن موتور، پمپ روغن کار نمی‌کند و چرخیدن دنده‌ها باعث سوختن قطعات داخلی می‌شود.
سوالات متداول درباره خرابی و تعمیر اویل پمپ گیربکس اتوماتیک
در این بخش به متداول‌ترین سوالات رانندگان در رابطه با نشانه‌ها، نحوه عیب یابی، هزینه و تعمیرات اویل پمپ گیربکس اتوماتیک پاسخ داده‌ایم. اگر سوال یا ابهام دیگری درباره عملکرد و تعمیرات گیربکس خودروی خود دارید، می‌توانید برای مشاهده پاسخ‌های بیشتر به صفحه سوالات متداول گیربکس اتوماتیک مراجعه کنید.
آیا می‌توان با اویل پمپ خراب رانندگی کرد؟
خیر، رانندگی با اویل پمپ معیوب یا ضعیف به معنای قطع یا افت شدید گردش روغن و نبود فشار هیدرولیک کافی است. این وضعیت در کمتر از چند کیلومتر باعث سایش شدید قطعات فلزی، سوختن صفحات کلاچ و تخریب کامل گیربکس می‌شود. در صورت مشاهده علائم، خودرو باید با خودروبر به تعمیرگاه منتقل شود.
تفاوت صدای زوزه اویل پمپ با زوزه دیفرانسیل یا بلبرینگ چرخ چیست؟
صدای زوزه ناشی از اویل پمپ با دور موتور تغییر می‌کند و حتی در حالت توقف با فشردن پدال گاز شدت صدا بیشتر می‌شود. در مقابل، زوزه دیفرانسیل یا بلبرینگ چرخ فقط در حین حرکت خودرو و متناسب با سرعت حرکت چرخ‌ها به گوش می‌رسد.
آیا همیشه اویل پمپ معیوب نیاز به تعویض کامل دارد؟
خیر؛ در صورتی که آسیب تنها محدود به فرسایش بوش گلویی، سوختن کاسه نمدها، خرابی سوپاپ فشارشکن و خش‌های بسیار سطحی باشد، اویل پمپ با تعویض کیت لوازم و پولیش تخصصی قابل بازسازی است.
آیا تعویض دیرهنگام روغن گیربکس باعث خرابی اویل پمپ می‌شود؟
بله؛ روغن کهنه به مرور زمان رسوب کرده و براده‌های حاصل از کارکرد کلاچ‌ها را با خود حمل می‌کند. این امر موجب گرفتگی فیلتر روغن، سایش چرخ‌دنده‌های پمپ و گیر کردن سوپاپ تنظیم فشار می‌گردد.
